***معماری جهان***

***معماری جهان***

مقاله الگوهای پایداری در معماری کویری ایران

الگوهای پایداری در معماری کویری ایران


مقدمه

نظریه ی توسعه ی پایدار و در پی آن معماری پایدار ،از بحث بر انگیزترین موضوعات معماری معاصر است. اینکه هر ساختمانی باید بتواند با محیط طبیعی که در آن واقع شده رابطه برقرار کند جای بحث ندارد. آنچه چالش محسوب می شود نوع و چگونگی این رابطه است. ایده ی معماری پایدار امروزه برای پاسخگویی به این پرسش طرح شده است. در جهت ایجاد محیطی پایدار و مناسب زندگی انسان، معماری کویری ایران به اصول و روشهایی دست یافته است که نه تنها تخریب و ضایعه ای را بر محیط تحمل نمیکند، بلکه فراتر از آن به عنوان عامل کمال بخشیدن به ماده نیز ایفای نقش می کند.

پایداری نگرشی است که از تغییر نگاه انسان به جهان متولد شده است. به دنبال طرح مسائل جدی زیست محیطی، نظیر آلودگیهای، افزایش دمای کره ی زمین و نابودی منابع طبیعی ،بحث توسعه ی پایدار در سال 1987 میلادی ،از طریق گزارش برونتلند تحت عنوان (( آینده ی مشترک ما )) توسط کمیسیون جهانی محیط و توسعه در دستور کار قرار گرفت. همچنین در سال 1992 نیز دستور کار محلی 21 انتشار یافت. بر طبق سند مزبور سیستم برنامه ریزی و طراحی شهری به عنوان یکی از مکانیزمهای مهم برای پیگیری توسعه ی پایدار معرفی میشود و در همین راستا معماران و طراحان شهری مبحث شهر و معماری پایدار را در دستور کار خویش قرار داده اند. بدین شکل ادبیات گسترده ای در عرصه ی معماری و شهر سازی شکل می گیرد که فرصت پرداختن به آن در چهار چوب این نوشتار اجمالی نیست. علاوه بر این در تعریف توسعه پایدار نیز هیچ توافق نظری وجود ندارد. با این همه کاربردی ترین تعریف را میتوان تعریف برونتلند به حساب آورد : “شیوه ای از توسعه که در عین رفع نیازهای جامعه ی کنونی ، از توانایی نسلهای آینده در بر آوردن نیازهایش نمیکاهد . این الگوی توسعه ،تضمین کننده ی بقا، ثبات، و پایداری چیزهایی است که باید در جریان تغییر و تحول پدیده ها، باقی، ثابت و پایدار بمانند و بقای نسل آینده را هم تضمین کنند.

امروزه اصطلاح معماری پایدار برای گستره ی وسیعی از رویکردهای حساس به محیط به کار می رود. از معماری سنتی که به عنوان نوعی از معماری با گرایش به سمت پایداری بوم شناختی و اجتماعی شناخته میشود، تا برخی دیگر که با ایجاد آشتی و تعامل میان تکنولوژی و اکولوژی کوشیده اند ویژگیهای مفید هر دو را به کار گیرند. اگر چه هر یک از این رویکردها را افراد مختلف مطرح کرده اند. در کل ،همه ی آنها در مورد یک موضوع باهم توافق دارند ،اینکه ساخت محیط مصنوع باید با در نظر گرفتن منابع طبیعی موجود و حفظ آنها برای آیندگان انجام پذیرد.

معماری و شهرسازی مناطق کویری و حاشیه ی کویر در ایران

بزرگترین حوزه ی آب ریز ایران، از دشت کویری مرکزی و حوزه ی کویر لوت تشکیل شده است. دشت کویر مرکزی ایران از شمال توسط رشته جبال البرز و از شرق با کوه زاگروس محصور است. این رشته جبالها باعث جلوگیری از جریان بادهای باران آور به داخل حوزه ی آب ریز شده اند. حوزه ی آب ریز مرکزی ارتفاع متوسط حدود یک هزار متر از سطح دریا را داراست و در مجموع از تنوع قابل توجهی از نظر ارتفاع از سطح دریا ،جهات جغرافیایی و بادهای غالب برخوردار است. میزان بارندگی در دشت کویر مرکزی ایران بسیار کم (حدود هفتاد میلی متر در سال) بر آورد شده است.پوشش گیاهی فقیر ،زمین شوره زار و تراکم بسیار کم جمعیت از ویژگیهای مناطق کویری مرکزی محسوب میگردند. تابش مستقیم آفتاب در این مناطق شدید است و 700 تا 800 کیلو کالری در هر ساعت در متر مربع در سطوح افقی انرژی تولید می کند و با افزایش پرتوی منعکس شده از سطوح بایر زمین ،شدت آن بیشتر می شود. آسمان این مناطق در بیشتر مواقع سال بدون ابر است ولی معمولا بعد از ظهرها در اثر گرم شدن و حرکت لایه های هوای زدیک به زمین مه و طوفان گرد و غبار پدید می آید (کسمایی، 1382:84). رطوبتکم و نبودن ابر در آسمان باعث میشود دامنه ی تغییرات دمای هوا در این مناطق بسیار زیاد شود. درجه حرارت بالا در روزهای فصول گرم، و اختلاف زیاد بین شب و روز از دیگر ویژگیهای این مناطق است. درجه حرارت حوزه های مختلف این مناطق به موقعیت جغرافیایی ،ارتفاع از سطح دریا ،جهت و خصوصیات باد بستگی دارد.اغلب شهرهای حوزه مرکزی ایران در حاشیه ی کویر واقع شده اند. چرا که شرایط زیستی مطلوب تری نسبت به سایر قسمتها در آن مناطق فراهم است. بررسی ویژگیهای کالبدی بافتهای کویری را میتوان به طور کلی در دو سطح مورد توجه قرار داد: در مقیاس کلان شامل مکان یابی، نحوه ی استقرار ،شبکه بندی و نوع معابر و بافت کلی شهر و در مقیاس خرد شمال عناصر معماری و تکنیکهای ساخت و طراحی.

مکان یابی:

مکتن یابی مجتمعهای زیستی تحت تاثیر عوامل متعددی صورت گرفته است که از آن جمله میتوان به جنس زمین، مقاومت خاک ، حاصلخیزی و قابلیت جذب آب، نوع پوشش گیاهی، میزان دسترسی به منابع آب و سرانجام ویژگیهای اقلیمی منطقه اشاره کرد. در این میان زمین و آب از عوامل حیاتی در مکان یابی زیست بوم ها تلقی می شوند و اقلیم و نوع پوششهای گیاهی در شیوه ی استقرار ،میزان تراکم سیای معماری تاثیر گذار خواهد بود. بنابراین میتوان گفت که هر کجا آب به اندازه کافی در دسترس بوده و به تبع آن خاک مناسب نیز مهیا بوده سکونتگاهی نیز شکل گرفته است. با اختراع قنات که ابداع آن توسط ایرانیان محرز  است، آب از فاصله های 20، 30 و 40 کیلومتری به روی زمین آورده شده است. نکته دیگر در مکان یابی شهرها و آبادیهای کویری حفظ فاصله ی مجاز برای آب دهی قناتهاست که عامل تعیین کننده ای برای فاصله ی آبادیها از هم محسوب میشود. به طور کلی قناتها در زمینهای با بافت شنی و آبادیها در قسمتهای ریزدانه، نزدیک به زمینهای قابل کشت واقع شده اند. استقلال و خود کفایی، عدم نیاز به انرژی فسیلی، بهره برداری متعادل از آبهای تحت الارضی و حفاظت از محیط زیست را میتوان به عنوان ویژگیها و فواید قنات در جهت توسعه پایدار ذکر نمود، منطقه دامنه ی جنوبی کوههای البرز و ضلع شمالی کویر مرکزی ایران از پرتراکم ترین حوزه های زیستی در حاشیه ی کویر است

استخوان بندی:

بهره گیری از قنات به عنوان تکنیک استخراج آبهای زیر زمینی و روش هدایت آنها به بافتهای مسکونی و کشاورزی که به صورت سلسه مراتبی از مظهر قنات تا زمین کشاورزی ،از نهرهای اصلی ،تا جویهای فرعی است اساس شکل گیری شبکه ی راهها در بافتهای سنتی را تشکیل داده است . به همین دلیل است که اصلی ترین بنیاد شهر پدیده ای است که از دیده ها پنهان است و آن شبکه ی آبرسانی زیرزمینی است. با توجه به ویژگیهای زمین از نظر جنس، حاصلخیزی و همچنین شیب و توپوگرافی که عامل موثر در جهت گیری قناتها برای استخراج و هدایت آب به سوی زمینهای قابل کشت است، میتوان از نوع تکامل یافته از طراحی و برنامه ریزی اکولوژیک را در نظام سنتی ملاحظه کرد. بسیاری از خانه ها، مدارس علمیه، بازارها و مساجد از طریق جوب، پاکنه، بریده،پایاب و گودال باغچه به قنات مربوط میشوند.اندازه ی مجتمعهای زیستی نیز در کل بستگی مستقیم با میزان آب قناتها داشته است. بدین ترتیب آب عنصر اصلی در مکان یابی و استخوان بندی مجتمعهای زیستی در گذشته بوده است.

بافت فشرده:

شهرهای سنتی مناطق کویری ایران عمدتا از یک بافت فشرده و به هم پیوسته ساخته شده است. تحقیقات جدید نشان داده است، میان مفهوم (شهر پایدار) و مفاهیم (تراکم و فشردگی) روابط معنی داری وجود دارد چرا که تامین آسایش اقلیمی و صرفه جویی در مصرف انرژی به واسطه تقلیل سطوح در معرض تابش خورشیدی ابنیه و بافت شهری و از طریق ایجاد فشردگی صورت میپذیرد. این اصل در سازما کالبدی شهرهای کویری ایران از طریق در هم فشرده بودن واحدهای مسکونی، به گونه ای که برخی از واحدهای مسکونی حتی از چهارجانب به واحدهای دیگر متصل باشند، رعایت شده است.

کمربند سبز:

بافت فشرده ی شهر اغلب با یک کمربند سبز متشکل از باغات میوه و مزارع کشاورزی محصور است بدین ترتیب بازتاب گرمای خورشید از خاک تشنه و سوزان کویر که سبب افزایش شدید دما میشود به حداقل می رسد. فضای سبز اطراف شهر نقش مهمی در حفاظت بافت مرکزی در مقابل بادهای کویری، گرد و غبار و خشکی هوای کویر ایفا می کند و از عوامل مهم در تهویه ی شهر محسوب می شود (اکوسیستم طبیعی و مصنوع در مقیاس کلان).

نظم ارگانیک:

در شهر های کویری شبکه بندی راهها ، تقسیم و قطعه بندی زمین و سازمان دهی فضا های پر و خالی از دو روش کاملاً متفاوت تبعیت می نمایید شبکه راهها با نظمی ارگانیک و سلسله مراتبی منطبق بر شیب و جهت آبهای قنات ها ایجاد شده اند، در حالی که قطعه بندی زمین نا منظم و ساختمانها با نظم هندسی(به دلیل مسائل اقلیمی) ساخته شده اند. وجود این معابر غیر مستقیم، پر پیچ و خم و کوچه و گذر های سر پوشیده(ساباط)، از یک طرف مانع ورود بادهای مزاحم است از طرف دیگر به دلیل دارا بودن عمق زیاد، بیشترین سایه را تأمین میکند. نحوه ی استقرار ساباطها که از ویژگی های بارز شهر سازی کویری است، انسان پیاده را در مسیر حرکت خود در یک توالی مناسب در فضای سایه قرار می دهد. در خیلی از ساباطها، ورودی چند خانه مجتمع شده است که از نظر حس همسایگی و همبستگی محله ای حایر اهمیت است. محصوریت، سلسله مراتب و رعایت حریمها و عرصه های اجتماعی به واسطه ی این شهر سازی محقق می شود که به پایداری اجتماعی شهر های کویری کمک به سزایی کرده است.

جهت گیری:

در مجموعه های سنتی کاربرد و استفاده از منابع و انرژی های طبیعی یکی از اصول ساخت و سازمان فضایی آنها است. خانه های قدیمی در بافتهای کویری از نظر وضعیت استقرار در جهت قبله قرار دارند. این جهت گیری از لحاظ اقلیمی شرایطی را به وجود آورده است تا فضاهای تابستانی و اتاق های زمستانی به طور منطقی در طراحی فضاهای زیستی جایگاه خویش را بیابند. جهت گیری مناسب علاوه بر حفاظت ساکنان در مقابل گرمای مستقیم آفتاب، از ورود بادهای نامناسب نیز جلوگیری می نماید

درون گرایی:

حیاط مرکزی اصلی ترین فضای خانه های کویری است. تأمین هوای خنک و مطلوب برای هر واحد مسکونی با محفوظ کردن حیاطهای عمیق و تنفس خانه های به هم فشرده از داخل این حیاطها امکان پذیر گشته است. حیاط ها که از همه طرف با فضاهای سر پوشیده محصور شده اند، همچون گودالی هوای خنک شب را در خود ته نشین کرده و در روز گرم مورد استفاده قرار میدهند.

سطوح سبز:

باغچه ها با تریشه ها، درختان کم آب خواه، ضمن تأمین سایه و ایفای نقش در تولید و ایجاد زیبایی، فقر رطوبت محیط را جبران میکنند. این سطوح سبز با جذب پرتوهای تابشی خورشید مانع انعکاس دوباره پرتوها و افزایش ناخواسته گرما میشوند. به عبارتی همه عناصر متشکله خانه دست به دست هم میدهند تا اقلیمی کو چک (در مقایسه با اکوسیستم کلان) و قابل زیست برای انسان فراهم سازند.

تجهیزات و سیستمهای غیرفعال:

یکی دیگر از شیوه های متداول در معماری شهر های کویری که به امر صرفه جویی در مصرف انرژی یاری می رساند.

“کاربرد تجهیزات و سیستمهای طبیعی است. عناصر و تأسیساتی نظیر (بادگیر ها)، (آب انبارها)، (یخچالها) و (آسیابهای بادی و آبی) در شهر های کویری، خدماتی را که امروزه وسایل برقی با صرف انرژی تأمین می نمایند به گونه ای کم هزینه تر پاسخ می داده اند.

بادگیرها سیستم تنفسی شهر محصوب میشوند. بادگیرها که نوعاً از مصادیق بارز استفاده از انرژیهای پاک به حساب می آیند، به تالار ، حوضخانه، کلاه فرنگی و زیر زمین مربوط می شوند و شرایطی را فراهم می آورند تا جریان هوا در داخل ساختمان برقرار شود و ضمن تماس با عناصر رطوبت زا، مثل حوض، باغچه، درختان، جداره زیرزمین، جوب و پایاب، کمبود رطوبت زمین را جبران و محیطی مطبوع را برای زندگی در ایام گرم و طاقت فرسای تابستان برای ساکنان فراهم آورند. بادگیر گذشته از عملکرد آن نمایشگر تشخص و منزلت اجتماعی صاحب آن نیز هست که از طریق ارتفاع و نوع تزئینات آن شناخته میشود. در برخی شهر ها همچون زواره وجود بادهای نا مناسب در تابستان یا زمستان یا عدم امکانات مالی و فنی لازم جهت ساخت بادگیر موجب شده است، چهار صفه به عنوان زیبا ترین و شگفت انگیز ترین نشانه ی بارز شهر شکل گیرد. دو دالان عمود بر هم که به کمک هوا کش مرتفعی در محل تقاطع دالانها، هوای مطبوع حیاط را از طریق دهنه ی روبرو به حیاط دالان به داخل خود مکیده و هوای گرم که زیر سقف جمع شده از طریق هوا کش خارج می سازد. این عمل درست بر خلاف عمل بادگیر است که بادهای مطبوع بالای سطح شهر را به درون خود می کشد و به اتاق ها میفرستد. حفظ خنکی هوای اتاق در تابستان و حفظ گرمای آن در زمستان در شرایط مشقت بار کویری اصل بسیار مهمی است که با استفاده از ظرفیت حرارتی مصالح صورت میگیرد. استفاده از دیوارهای خشتی زخیم و سقفهای به ناچار منحنی خشتی، که تنها مصالح قابل دسترس در کویرند، به دلیل خاصیت انباشت گرما در خود و هدایت تدریجی آن، همچون خازنی برای حفظ گرما یا خنکی داخل اتاق عمل میکنند و وجود حداقل بازشوها شامل در و پنجره، این خاصیت را خنثی نمی نماید. سقفهای منحنی باعث میشوند پرتوی تابشی خورشید تنها در یک نقطه عمودی ترین حالت خود را داشته باشد و در نتیجه گرمای کمتری تولید می شود. ارتفاع بلند اتاقها که حاصل انحنای سقف است حجم زیادی از هوا را در داخل خود جای داده است و مانع گرم و سرد شدن سریع اتاق می شود. بالاخره در شرایطی که هیچ یک از راه حل های یاد شده توان مقابله با لحظات طاقت فرسای ظهر تابستان کویر را نداشته باشد، اتاقهای خنک و مرطوب در زیر خاک که به علت خاصیت جذب تدریجی گرما و سرما، نوسان شدید روزانه و سالیانه را در خود مستهلک کرده و دما را به نحو قابل ملاحظه ای تعدیل می کند، آخرین راه حلی است که توسط مردم کویر مورد استفاده قرار گرفته است

مواد و مصالح ساختمانی:

علاوه بر طرح و ساخت ساختمانها با توجه به مسائل اکولوژیک، تولید مواد مصالح ساختمانی نیز با حداقل تخریب و آسیب رسانی به محیط زیست و با حداقل مصرف انرژی های فسیلی، عدم ایجاد زباله های ساختمانی سخت و غیر قابل جذب در طبیعت انجام میشود. نوع مصالح ساختمانی مصرفی در ابنیه عمدتاً خشت و آجری است که عموماً از خاک ناشی از گود برداری و پی کنی محل ساختمان به دست می آمده، و در ترکیب با مصالح دیگر ی ، که آن مصالح نیز بعضاً مانند (کاه)، خود محصول جانبی فعالیتهای کشاورزی بوده اند،در امر ساختمان سازی به کار رفته اند. به عبارت دیگر تامین مصالح همگی از منابع بومی است و بوم آورد تلقی میشوند. در تولید مواد و مصالح ساختمانی نه تنها به محیط طبیعی آسیب وارد نمیشود بلکه ماهیت آن نیز ارتقا میابد. خاک تشنه و غیر قابل کشت به دست مایه ای برای خلق فضاهای انسانی بدل میگردد.

بازیافت:

در مکتب معماری کویری دور ریختن معنی ندارد. از هر چیز استفاده میشود، حتی (کواره)، یعنی کوزه شکسته و تکه تکه شده که تحت عنوان (گاز) در ایجاد بنا ، نقش سازه ای مهمی به آن واگذار میشود. بازیافت و بهره برداری مجدد از ساختمانها را نیز میتوان از دیگر سنتهای معماری و شهر سازی ایران و به ویژه کویر دانست. (کموا) یعنی نخاله های حاصل از تخریب ساختمانهای گلین، توسط کشاورزان بار دیگر وارد چرخه تولید میشود و به عنوان مرغوبترین خاک کشاورزی، تولدی دوباره میابد. همزمان از گل کهنه باغات نیز برای تولید خشت و ایجاد فضاهای معماری استفاده میشود.

منابع:

برگرفته شده از مجله معمار شماره 39

غفاری، علی.(1379)، زواره نمادی از اسطوره ی کویر، دفتر پژوهشهای فرهنگی، تهران.

قهرمانی، ابوالفتح.(1375)،یزد نگین کویر( مجموعه اطلاعات  و راهنمای سیاحتی)، دفتر نخست،چاپ اول.

کسمایی، مرتضی. (1382)، اقلیم و معماری، نشر خاک، چاپ اول.

غفاری، علی.(1381)،((نظام استقرار و فرم معماری و شهر سازی در توسعه ی پایدار))  (نمونه مناطق حاشیه کویر ایران)، مجله ی صفه، شماره 34.

طاهباز، منصوره.(1380)، ((اصول یک معماری کویری))، مجله صفه، شماره 32.

نقی زاده، محمد.((جهان بینی اسلامی، توسعه ی پایدار و شهرهای بیابانی ایران))، مجله محیط شناسی، شماره 27.

گلکار، کورش.((طراحی شهری پایدار در حاشیه ی کویر))، مجله ی هنرهای زیبا،شماره 8.

محمدزاده،محمد.(1383)،((الگوی نظری جهان پایدار))، فصلنامه ی معمار، شماره 26.

موسوی،میرسعید.(1383)،((بوم شناسی در معماری نورمن فاستر))، فصلنامه ی معمار، شماره 26.

The shorter oxford dictionary,1996.

http://www.cibworld.nl/pages/begin/AG21.htm

http://www.Arch.hka.hk/research/BEER/sustain.htm

http://www.OECD.org/ew/efficiency/susbuild.htm

http://www.Vanderryn.com

http://www.Ecodesign.org

Hello world!

Blog.com

با سلام خدمت دوستای عزیز به بلوگ معماری من خوش آمدین

امیدوارم از بلوگم خوشتون بیادو چیزی که می خواید رو به راحتی پیدا کنید لطفا نظر خودتونو واسه من بزارید

با تشکر از شما

From the blog

الگوهای پایداری در معماری کویری ایران مقدمه نظریه ی توسعه ی پایدار و در پی آن معماری پایدار ،از بحث بر انگیزترین موضوعات معماری معاصر است. اینکه هر ساختمانی باید بتواند با محیط طبیعی که در آن واقع شده رابطه برقرار کند جای بحث ندارد. آنچه چالش محسوب می شود نوع و چگونگی این رابطه [...]

More »
Hello world!

Mar. 13, 2010 No Comments

Blog.com با سلام خدمت دوستای عزیز به بلوگ معماری من خوش آمدین امیدوارم از بلوگم خوشتون بیادو چیزی که می خواید رو به راحتی پیدا کنید لطفا نظر خودتونو واسه من بزارید با تشکر از شما

More »